Programma

Het voorlopige programma ziet er als volgt uit.

09.30 – 10.00 Ontvangst met koffie en thee
10.00 – 10.10 Bernice Bovenkerk: Welkomstwoord
10.10 – 10.50 Caspar Janssen: In de ban van het beest
10.50 – 11.30 Referent: Kester Freriks met discussie
11.30- 11.45 Pauze
11.45 – 13.15 Parallelle sessie 1
13.15 – 14.30 Lunch en rondleiding door Artis
14.30 – 16.00 Parallelle sessie 2
16.00 – 16.30 Pauze
16.30 – 17.15 Maarten Reesink: Beelden van dieren
17.15 – 17.25 Afsluitend woord: Jozef Keulartz
17.30 – 18.30 Borrel

Parallelle sessie 1 (11.45-13.15)

A. Sessie Dieren in Context

Michiel Korthals: Dieren leven tussen leven en dood

Er bestaan allerlei intrinsieke verbanden tussen dode entiteiten en levende organismen, en dieren (dus ook mensen) zijn daarbij belangrijke schakels. Dieren leven van water maar ook van zonlicht en zuurstof via planten. En via planten leven dieren ook van mineralen en dodelijke gassen, zoals stikstof. Planten hebben ook dieren nodig. Geen organisme ontstaat, leeft en sterft vanuit zich zelf. Traditionele beelden van soorten zoals de levensboom of de Great Chain of Being miskennen het intrinsieke symbiotische netwerk van leven en dood.



Norbert Peeters: De gaai als bosbouwer

Alexander Wilson (1766-1813), de vader van de Amerikaanse ornithologie, prijst de blauwe gaai als een onmisbare schakel in de ecologie van de eikenboom. Iedere herfst verzamelt en plant de gaai een paar duizend eikels. Met hun snavel hameren zij elke eikel in een stukje kiemrijke ondergrond, dekken de noot zorgvuldig toe en vliegen weg naar een volgende locatie. Hoewel het gros van de vruchten dient als voedselvoorraad, verliest onze gevederde vriend elk seizoen wel een aantal eikels uit het oog, ten voordele van de eik.

Jet Bakels: De realiteit van onontdekte dieren

De Yeti, Bigfoot en het Monster van Loch Ness; we kennen ze allemaal, en ze zijn net als de tijger en de olifant iconen van de wildernis. Al hebben we geen harde bewijzen voor hun bestaan, ze leven in ons hoofd en daarmee in de ecologische werkelijkheid, en hebben daar invloed op. Waar komen deze wezens vandaan? Wat is onze omgang met deze dieren en hoe weerspiegelen ze onze eigen omgang met de natuur? Bezoek ook de expositie over cryptozoologie in het Teylers Museum in Haarlem, waarvan de spreker gastconservator is.

B. Sessie Wilde dieren in ons midden

Martin Drenthen: Vriendschap of gepaste afstand? De omgang met moeilijke beesten

Na jaren van afwezigheid keren wilde dieren terug: op ons platteland, in de natuur en in onze steden, en de gevolgen zijn niet alleen maar positief. Hoe moeten we omgaan met overlast en ongemak? Sommige mensen menen dat we vriendschap zouden moeten sluiten met wilde dieren als de wolf? Die gedachte is relatief nieuw. Volgens Aristoteles bestaat vriendschap uit een bewuste vorm van wederzijdse welwillendheid en vereist echte een vorm van gedeeld verstaan dat alleen tussen vrije mensen kan bestaan. Maar sommige filosofen wijzen erop dat mensen en hun huisdieren ook een relatie van wederzijds voordeel en plezier kunnen hebben die je vriendschap zou kunnen noemen, ondanks de asymmetrie van die relatie. Maar kunnen wij ook vriendschap sluiten met wilde dieren? Of moeten we erkennen dat er een afstand bestaat tussen mens en wilde dieren die we juist moeten respecteren en die zich ook niet door vriendschap overbruggen laat?

Jozef Keulartz: Wildbeheer met het geweer?

Wilde dieren worden in de Nederlandse natuur op grootschalige wijze bejaagd. Op de Veluwe worden voor wilde zwijnen zelfs afschotpercentages van 90% nagestreefd, en komen afschotpercentages van 70% van de edelherten en reeën ook met enige regelmaat voor. Inmiddels is de jacht op damherten in de duinen geopend, en hebben jagers ook de met succes geherintroduceerde bever – een Rode Lijst soort – in het vizier genomen.
Jagers rechtvaardigen de jacht doorgaans met een beroep op een drietal claims: ze doen aan schadebestrijding, waarbij vooral gedacht moet worden aan wildvraat en verkeersongelukken; ze zorgen voor duurzame vleesproductie, een claim waarmee ze tegenwoordig hun imago proberen op te vijzelen; en ze pretenderen aan duurzaam faunabeheer te doen. Op al die claims valt heel wat af te dingen, het meest op de laatste: er is eerder sprake van faunawanbeheer dan van duurzaam faunabeheer.

C. Sessie Huisdieren in ons midden

Maarten Reesink: Jacques’ kat, Donna’s hond en andere vreemde vogels

Sinds de opkomst het christendom weten we dat de andere schepsels die ons mensen omringen er zijn om ons te dienen. Van Descartes hebben we geleerd dat het simpelweg mechaniekjes zijn, die ons, mits goed gefileerd, iets over de levende natuur kunnen leren. En vanaf Darwin begrijpen we dat het, mits juist gedetermineerd, interessante specimina vormen van soorten in één van de lagere zijtakken aan de stamboom van de evolutie. Dat zeggen geloof en verstand. Maar ons gevoel, in elk geval voor onze huisdieren, zegt iets heel anders: het zijn intens geliefde familieleden, zij het van een wat excentrieke soort en met een eigen karakter,perspectief en wil. Hoe vallen die tegenstrijdige perspectieven met elkaar te rijmen? En als dat niet lukt, wat is de meest juiste, zinnige, vrolijke of ethische manier om onze ‘medereizigers’ in het leven te begrijpen? Wellicht bieden post-humanistische denkers als Jacques Derrida en Donna Haraway boeiende ideeën om dat gat tussen tussen wetenschap en common sense eens op te vullen. En wordt ons begrip van en voor de wolven en tijgers thuis nog scherper als we die ideeën verbinden met onze ervaringen – én met de laatste inzichten over bewustzijn bij dieren van onderzoekers als Frans de Waal. Of is dat dan toch weer te veel vermenselijking?

Bernice Bovenkerk en Hanneke Nijland: Wat is er mis met mijn buldog? Ethische aspecten van de rashondenproblematiek

Veel rashonden hebben door het fokken op extreme uiterlijke kenmerken en fokken met een te kleine genenpool te kampen met gezondheids- en welzijnsproblemen. Denk aan de Engelse buldog, die vanwege zijn karakteristieke grote kop met platte snuit kortademig is en vaak niet natuurlijk kan bevallen. De meeste mensen zijn het erover eens dat het moreel problematisch is om het welzijn van honden te schaden, maar speelt op de achtergrond niet de fundamentelere vraag of en in hoeverre fokken überhaupt gerechtvaardigd is? In ons onderzoek naar de percepties van rashonden bij stakeholders kwamen we een aantal argumenten ‘voorbij welzijn’ tegen: sommige vormen van fokken zouden onnatuurlijk zijn, getuigen van hoogmoed en een maakbaarheidsidee, en de honden verdinglijken. Hoe kunnen we deze argumenten duiden binnen de ethische theorie?

Harry Kraaij: Beestachtige Liefde

Ze zijn het liefje van iedereen en we geven jaarlijks miljarden aan ze uit. Het huisdier is een belangrijke motor voor de economie. Maar hoe is dat allemaal begonnen? In de Westerse kunst van de 19de eeuw raken dieren sterk vertegenwoordigd: vee, exotische dieren en huisdieren. Een nieuw genre ontstaat: het dierportret als ultieme emancipatie van het huisdier.

Parallelle sessie 2 (14.15-15.45)

A. Sessie Zoönosen en andere ongemakken voor dier, mens en milieu

Joost van Herten: One Health, een moreel dilemma?

Uitbraken van infectieziekten als Aviaire Influenza en Ebola maar ook de risico’s van antibioticaresistentie wijzen ons er steeds weer op hoe sterk de gezondheid van mensen, dieren en het milieu verweven zijn. Dit besef heeft geleid tot een wereldwijd pleidooi om deze problemen integraal aan te pakken volgens een zogenaamde One Health – benadering. Maar wat betekent dat nu precies? Bestaat er inderdaad zoiets als éen gezondheid? En is het eigenlijk wel mogelijk om tegelijkertijd de gezondheid van mensen, dieren en het milieu te bevorderen?

Floor Haalboom: Ziek door vee in de twintigste eeuw

In Nederland wonen van oudsher veel mensen én dieren. Zeker in de twintigste eeuw is zowel de menselijke bevolking als de veehouderij ongekend snel gegroeid. De grote uitbraak van Q-koorts onder mensen en melkgeiten van een paar jaar geleden toont het verhoogde risico op uitbraken van door mens en dier gedeelde infectieziekten (‘zoönosen’) in deze dichtbevolkte omstandigheden. Bovendien is er tot op de dag van vandaag maatschappelijke onrust over de manier waarop de overheid Q-koorts bestreden heeft: de Nationale Ombudsman blijft kritische rapporten schrijven en Q-koortspatiënten voerden recent een rechtszaak tegen de Staat. Ik duik met u de twintigste-eeuwse geschiedenis in van deze gezondheidsgevolgen van de veehouderij. Hoe is Nederland gedurende de twintigste eeuw omgegaan met landbouwzoönosen? Hoe verhielden de domeinen landbouw en volksgezondheid zich tot elkaar? En wie of wat bepaalde of en hoe zoönosen bestreden werden? Ik bied zo ook een historische blik op de populaire ‘One Health’-benadering die Joost van Herten in deze sessie filosofisch analyseert.

B. Sessie Dierentuinen

Eva Meijer: Mogen wij individuele dieren gebruiken voor soortbehoud?

Harambe, Knut, Marius – zomaar wat niet-menselijke dieren die de afgelopen jaren de dood vonden in een dierentuin. Hun verhalen zijn breed uitgemeten in de pers en ze staan symbool voor een groot aantal, vaak naamloze, anderen. Anderen die hun levens in gevangenschap doorbrengen en vaak ernstig belemmerd worden in hun behoeften als sociale, slimme en emotionele wezens. In een wereld die in snel tempo vermenselijkt – de invloed van menselijk handelen is ecologisch zo groot dat sommigen voorstellen deze geologische periode het Antropoceen te noemen, en de menselijke bevolking blijft maar groeien terwijl het aantal wilde dieren afneemt en soorten uitsterven – moeten we als mensen nadenken over onze verantwoordelijkheid naar andere dieren en hun leefgebieden. Terwijl de invloed van mensen toeneemt, leren we ook steeds meer leren over de emoties, cognitie, talen, culturen en waarden van andere dieren – niemand kan meer zeggen dat ze dingachtige wezens zijn die we zomaar kunnen gebruiken, ze hebben hun eigen belangen en ideeën over het goede leven, en hun eigen manieren om betekenisvol te handelen. Deze twee ontwikkelingen roepen vragen op over onze houding naar wilde dieren en de rol van dierentuinen in de levens van mensen – en van de niet-menselijke dieren die er wonen. In mijn presentatie ga ik in op de vraag of mensen niet-menselijke dieren mogen opofferen voor een groter goed dat door mensen bedacht is. Ik bespreek eerst wat natuur eigenlijk is: de betekenis van het begrip ‘natuur’ is namelijk geen vaststaand gegeven maar een culturele uiting, net als ons idee van ‘wilde’ dieren. Daarna ga ik in op het offeren van anderen, en betoog ik dat dit vaak een manier is om de heersende macht en ideologie, in dit geval antropocentrisme, te versterken. Ten slotte onderzoek ik of en hoe nieuwe manieren van samenleven mogelijk zijn.

Yulia Kisora & Clemens Driessen: Vrienden maken in gevangenschap – voorbij het liberale individu in de dierentuin

De levens van allerlei dieren in de dierentuin roepen vragen op die niet passen in gangbare vormen van dierethiek. Of het vertrekpunt nou dierenrechten of dierenwelzijn is, de (voor dieren veelal wat uitgeklede) liberale ideologie van individuele belangen geprojecteerd op het dier laat het sociale leven van dieren en hun eigenaardige kenmerken grotendeels onbelicht. Op wat voor manieren is een leven in gevangenschap mogelijk betekenisvol voor een dier? In dit praatje behandelen Clemens Driessen en Yulia Kisora verschillende dierentuindieren en hun verhalen. Zij zullen speculeren over de ervaringen, ontmoetingen en aspiraties van dieren in gevangenschap. Yulia Kisora zal tenslotte op basis van haar ervaringen in een Siberische dierentuin ingaan op de betekenis en potentie van interactie tussen dieren en bezoekers/verzorgers.

C. Sessie Exoten in ons midden

Moderator: Bram van Liere

Ella de Hullu: Waarom zijn exoten dan een probleem?

Door de toenemende globalisering neemt  de verspreiding van planten en diersoorten over de wereld sterk toe. De vraag is wat het effect is van deze globalisering van flora en fauna. Het merendeel van de soorten vestigt zich niet of tijdelijk. Enkele soorten hebben een invasief karakter en “verdrijven” de oorspronkelijke soorten. Er worden verschillende maatregelen genomen en  grenscontroles uitgevoerd maar dat  voorkomt niet dat er soorten binnenkomen.  Er worden “early warning” systemen opgezet, en invasieve soorten worden als het nog kan in een vroeg stadium  geëlimineerd. Een andere en misschien betere manier om ermee om te gaan is, ervoor  te zorgen dat onze ecosystemen veerkrachtiger worden, en veel minder gevoelig voor de invasieve exoten. Veel van de invasies hebben plaats in gebieden waar (tijdelijk) het ecosysteem is verstoord en er veel niches zijn om te bezetten. Het lijkt erop dat in goed functionerende ecosystemen waarin de beschikbare niches zijn gevuld, invasieve exoten veel minder kans krijgen om zich te vestigen of dominant te worden.

Ria Winters: De invloed van exoten op Mauritius

In 2009 ben ik naar het eiland Mauritius gereisd om daar de inheemse dieren te tekenen en te schilderen. Het was een project in opdracht van de Artists for Conservation Foundation. Mauritius is een klassiek voorbeeld van massa uitsterving onder invloed van uitheemse soorten, die in de zeventiende eeuw door Europeanen werden meegebracht. De dodo, de rode ral, een reuzenhagedis en talloze andere soorten zijn verdwenen onder de destructie van ratten, varkens en apen. Mauritius is ook een voorbeeld van reddingsoperaties waarbij soorten zoals de Mauritiusparkiet en de roze duif op het nippertje van uitsterven zijn teruggebracht tot redelijke aantallen. Ik heb ze geobserveerd en beschreven in mijn boek ‘A Treasury of endemic fauna of Mauritius and Rodrigues’.
De Nederlanders brachten daarentegen ook exotische dieren vanuit de Oost mee terug naar Amsterdam. Wat daarmee gebeurde, staat in mijn laatste boek, dat in mei 2017 uitkomt.

Henk Hoogenboom: Op reis met exoten

De kijk op een exoot kan in de loop van de tijd veranderen: op het ene moment ben je de pest van het watersysteem, een paar jaar later sta je op de Rode Lijst. Andersom kan ook, van streng beschermde soort naar de status van een te bestrijden exoot. Exoten dienen te worden bestreden, of niet? Maar soorten die we hier als exoot zien, zijn zeer gewenst op andere plekken op deze aarde. We nemen een kijkje bij de Amerikanen en hun knuffelrat.
Ik hou van de meest exotische plekken in Peru. Maar voor dat je het weet ben je de verspreider van exoten, zowel op de heenweg als op de terugweg.

Afsluitende sessie

Maarten Reesink: Beelden van dieren

Een van kort commentaar voorziene vertoning van filmpjes, beelden en ander
visueel materiaal, die een ander licht werpen op de dieren in ons midden 
of op hun blik op ons.

Advertenties